کویر چیست؟

بیشتر ما به اشتباه کویر را همان بیابان می پنداریم. در حالی که مقوله بیابان و کویر، دو مقوله جدا از هم هستند.
بیابان: از نظر جغرافیا و اقلیم شناسی، بیابان به منطقه ای گفته می شود

که متوسط بارندگی سالانه آن کمتر از ۵۰ میلی متر است.

به طوری که توزیع بارندگی در طول سال بسیار ناموزن و حتی ممکن است تا پایان سال بارندگی صورت نگیرد. 

کویر: شامل زمین هایی گلی و شور نمک زار است

که تحت تاثیر املاح و نمک های مختلفی است که برای امور زراعی، خاک مناسبی محسوب نمی شود.

پیدایش منطقه کویری بیشتر تحت تاثیر وضعیت زمین ساختی و جغرافیایی منطقه قرار دارد.

مناطق کویری در دوران سوم زمین شناسی پدید آمدند،

بدین ترتیب که؛ سیلاب ها پس از عبور از زمین های نمکدار، به سمت گودترین نقطه آبخیری سرازیر می شوند.

املاح محلول در این سیلاب ها پس از حمل به چاله ها در طی تبخیر در سطح زمین رسوب کرده و در

نهایت پس از انجام عمل تبخیر و رسوب گذاری،

خاک این مناطق شور شده و کویر ایجاد می شود.

مثل کویر دامغان در استان سمنان، کویر نمک بجستان در استان خراسان رضوی، کویر سبزوار در استان خراسان رضوی،

کویر شوره گزهامون در استان سیستان و بلوچستان، کویر لوت.

بیش از نیمی از كشور ایران را مناطق کویری و نیمه کویری تشكيل مي دهند. مناطق كويري

در ايران به پنج دسته ي، کویر مرکزی،‌ کویر کوچک،‌ کویر ریگ جن و کویر لوت تقسيم مي شوند.

معروف ترين كويرهاي ايران دشت لوت و دشت كوير است

كه در وسعتي به مساحت بيش از 360 هزار كيلومتر مربع گسترده شده اند

و جزو مناطق جالب توجه و در عين حال ناشناخته كشور به شمار مي روند.

كوير لوت،‌ یکی از صعب العبورترین نقاط جهان است

و در برخي از قسمتهای آن، هیچ موجود زنده ای حتی باکتری، وجود ندارد .

بيابان

 

بیابان سرزمین گسترده‌ای است که به‌نوعی از منطقه خشک و کم‌باران در جغرافیای کره زمین گفته می‌شود و به خاطر بارندگی سالیانه کم دارای پوشش گیاهی کمی است.

ویژگی آب و هوای خشک

بارندگی در مناطق خشک کم و نامنظم است
مقدار باران در سال‌های مختلف متفاوت است و ممکن است حتی چند سال بارندگی صورت نگیرد
بارندگی اغلب شدید و به صورت رگبار است
به علت خشکی و وزش باد میزان تبخیر و تعرق بیشتر از بارندگی سالانه‌است
وزش باد در مناطق خشک به ویژه بیابان‌ها شدید است که علاوه بر حمل ذرات گرد و غبار بر خشکی هوا می‌افزاید

از مهم‌ترین مشخصات صحراها بارش کم‌باران، کم بودن پوشش گیاهی و اختلاف زیاد دمای روزانه است. در واقع صحرا به نواحی اطلاق می‌شود که با کمی رطوبت، موجودات زنده و تغییر شدید دمای شب و روز مشخص می‌شوند. صحرای غربی نام یک منطقه جغرافیایی در جنوب مغرب یا مراکش است. در فارسی به صحرای بسیار خشک و خالی اصطلاحاً صحرای برهوت گفته می‌شود.

ادامه نوشته

سیل و سیلاب

در خلال یا پس از یک بارندگی شدید ، مقدار دبی رودخانه به سرعتافزایش یافته و درنتیجه آب از بستر عادی خود سر ریز نموده و دشت سیلابی و مناطقاطراف را دربر می‌گیرد. با بررسی دشت سیلابی قدیمی و آبرفتهای آن ، شاید بتوان بادرجه‌ای از تقریب احتمال وقوع و بزرگی سیلهای آتی منطقه را مشخص کرد. اصولا بزرگیسیلها و تکرار آنها در طول زمان تابع شدت بارندگی ، نفوذپذیری زمین و وضع توپوگرافیمنطقه است.

البته امروزه به دلیل دخالتهای بی رویه در بسیاری نقاط که قبلاسیل نمی‌آمده ، طغیانهای بزرگی مشاهده می‌شود. فعالیت بشر به چند صورت احتمال وقوعسیل را افزایش می‌دهد. از آن جمله می‌توان به ساختمان سازی در دشت سیلابی رود کهمستلزم اشغال بخشهایی از آن است و باعث کاهش ظرفیت طبیعی رود می‌شود، اشاره کرد. بهاین ترتیب محدوده‌ای از دشت سیلابی که در زمان طغیان زیر آب می‌رود، گسترده ترمی‌گردد.

شهر سازیها و حذف گیاهان باعث کاهش مقدار آب نفوذی و افزایش آبسطحی می‌شود. حجم زیاد آب از یک طرف بر برزگی طغیان می‌افزاید و از طرفی با افزایشفرسایش ،رسوباتی به وجود می‌آورد که با برجای گذاشتن آنها ظرفیت بستر اصلی رود کاهشمی‌یابد. موارد پیش معمولا تاثیر تدریجی دارند، ولی سیلهای ناگهانی و فاجعه آمیزاغلب بر اثر تخریبسدهاو بندها ، ایجاد می‌شوند.

پیش بینی سیل

هدف از پیش بینی سیل برآورد دبی جریان و سطح سیلابی است کهدر یک دوره بازگشت مشخص (مثلا در یک دوره 25 ، 50 یا 100 ساله) احتمال وقوع آن وجوددارد. نتایج این پیش بینی که سیلاب طراحی نام دارد، به عنوان مبنایی برای انتخابروشهای مقابله با سیل مورد استفاده قرار می‌گیرد. سیلاب طراحی معمولا بر مبنایهزینه لازم برای کنترل آن و میزان ریسک و خطری که تخریب سیستم کنترل سیلاب پیشنهادیبرای جان انسانها دارد، انتخاب می‌شود.

در مواردی که گسیختگی سازه آبی منجربه از دست رفتن جان انسانها و اموال زیادی بشود، طراحی بر مبنای سیلابها با احتمالرخداد کمتر و دوره بازگشت طولانی تر ، مثلا سیلاب 1000 ساله و حتی بیشتر ، انجاممی‌شود. سطح گسترش و ارتفاع این سیلابها بیش از سیلابهایی است که از احتمال رخدادبیشتری برخور دارند. پیش بینی سیلاب طراحی به دو صورت تحلیلی و زمین شناسی انجاممی‌شود که اغلب مکمل یکدیگرند. عواملی که برای پیش بینی تحلیلی سیلاب مورد توجهقرار می‌گیرند شامل موارد زیر است.

1. بررسی توپوگرافی بخشی ازحوضهآبریز که جریان آب را به منطقه مورد مطالعه تامین می‌کند.
2. تعیین نوع پوشش سطح زمین (سنگ ، خاک ، گیاهان) ، جهت تخمین نسبت آب جاری شده بهآب نفوذی و تبخیرشده.
3. تعیین بزرگترین رگبار و بارندگی محتمل با توجه به داده‌های موجود.
4. توجه به فصل ، زیرا شرایطی مثل اشباع بودن زمین از آب یا پوشیده بودن سطح آن ازبرفتاثیر مستقیمی بر جریان سطحی آبدارند.
5. تعیین ظرفیت ذخیره بستر اصلی رود و دشت سیلابی اطراف آن ، تغییرات احتمالی درظرفیت ذخیره بخشهای پائین رود در آینده نیز مورد توجه قرارگیرد.

ادامه نوشته

نقش ابخوانداري درمهار وكاهش اثرات خشکسالی

چکیده:

بهره‌وری نابجا از زمین و خشکسالی  بیابان ها را به وجود می آورد. در مناطق خشک و نیمه خشک این پدیده بسیار شکننده از سایر مناطق است. کاهش بده آبهای زیرزمینی که خود گونه ای از خشکسالی به شمار می رود به دلیل برداشت بیش از حد از منابع محدود آب سفره های زیر زمینی است. تنها راه جلوگیری از بیابانی شدن استفاده درست از آب و زمین می باشد.

مهار سیلاب هايي که در اکثر مناطق بیابانی روان می گردند یکی از مناسب ترین راه حل این مسأله می باشد. بدین ترتیب گسترش سیلاب کلید بیابان زدایی در بسیاری از بوم های خشک و نیمه خشک دنیا می باشد. تغذیه مصنوعی آبخوانها استقرار درختان مثمر و غیر مثمر، تولید علوفه و کاهش سیل از مهمترین دست آورد گسترش سیلاب می باشداین شرایط در دشت دشت های کوهدشت و رومشکان در 100 کیلومتری جنوب غربی شهرستان خرم آباد در استان لرستان تحقق یاقته است. 

پهنه 26000 هکتار بر روی دو مخروط افكنه  حاشیه دشت  های کوهدشت و رومشکان به منظور تثبیت مواد معلق موجود در سیلاب(گل و لای) و تغذیه مصنوعی آبخوان هایی به گنجایش 200 میلیون متر مکعب در سال 1375 انتخاب شد. بیش از 10 شبکه گسترش سیلاب در کوهدشت به مساحت حدود 3000 هکتار و حاشیه شرق و جنوب دشت رومشکان به مساحت 2000 هکتار سطح گستره برای پخش سیلاب انتخاب شد. در همان سال بالغ بر 250000 اصل نهال های یک و دو ساله اکالیپتوس، انجير، آکاسیا، زیتون  وسرو در عرصه شبکه های پخش سیلاب و حاشیه انها  غرس گردید. امار سیلاب ها طی سال های 1375 میلادی تا 1390  میلادی  به 180 مورد رسیده است. دامنه رخداد آن ها 12 مرتبه در سال و حجم سیلاب برگردانده شده در این وقایع بین 45/0 تا 20 میلیون متر مکعب در سال بوده است.حجم سیلاب های برگردانده شده در این 15 سال به 220 میلیون متر مکعب بالغ گردیده است. گسترش سیلاب، نهال و بوته کاری و احیاء و حفظ مراتع مخروط افکنه های حاشیه دشتها را به جنگل ها و مراتع سرسبز تبدیل کرده است بیش از 200000 اصله درخت و 3000 هکتار مرتع  احیاء شده است.

با افزایش برابر 75/52 درصد تاج پوشش به 5/82 درصد و میزان استقرار درختان 90 درصد بوده است. افزایش مجوز احداث چاه های عمیق و نیمه عمیق وکاهش خسارات سیل در شهر کوهدشت و دشت رومشکان تولید محصولات کشاورزی و احداث باغات و افزایش درآمد کشاورزان از دستاوردهای این پروژه بوده است.

کلمات کليدي :ابخوانداري-خشكسالي- کوهدشت-سيلاب

ادامه نوشته

بیابان زدایی

بیابان زدایی

مقدمه

بیابانزایی و به طور کلی گسترش مناطق بیابانی در ایران که در اثر تشدید تخریب منابع طبیعی بوجود آمده،به صورت یکی از مشکلات اساسی کشور مطرح است.اهمیت توسعه و پیشرفت بیابان هنگامی هشدار دهنده می شود که وضعیت اقلیمی را نیز در نظر بگیریم.                           

 61 درصد از مساحت کشور در اقلیم خشك و فراخشك قراردارد كه 1/3 برابر درصدجهانی (6/19 درصد) است. اگرچه 5/32 میلیون هکتار از اراضی کشور در وضعیت بیابانی قرار دارد، اما در تقسیم‌بندی‌های اکوسیستمی، 7/43 میلیون هكتار آن در زمره اكوسیستم بیابانی است. 20 میلیون هكتار از اكوسیست م بابان تحت تأثیر فرسایش بادی است. از این مقدار 4/6 میلیون هكتار درمحدوده كانون‌های بحرانی است كه در 182 منطقه، 97 شهرستان و 18 استان كشور پراكنده است. چنین شرایطی باعث شده که بیش از 20 درصد مساحت كشور را اراضی بیابانی تشكیل دهند. این وضعیت از نظر اکولوژیکی بسیار شکننده است و بر حساسیت و شدت پدیده بیابانزایی می افزاید.اگر توجه داشته باشیم که بخش قابل ملاحظه ای از جمعیت روستایی ایران در روستاههای حاشیه مناطق بیابانی استقرار یافته اند و برخی از شهرهای مهم نیز در این مناطق هستند،مسئله گسترش بیابان از یک سو و مهار بیابان از سوی دیگر به منظور تاکید بر عامل انسانی به عنوان مهمترین عنصر مبارزه با گسترش بیابان اولویت خواهد داشت بنابراین کسب دانش شناخت کلیه عناصر و عوامل موثر در اکوسیستم های بیابانی و کسب فنون و تجربیات مبارزه با پیشرفت بیابان از راه آموزش و پژوهش یک ضرورت خواهد بود.

تعریف و هدف

دوره کارشناسی ارشد بیابانزدایی رشته تخصصی در زمینه مبارزه با گسترش بیابان که مجموعه ای از دانش های شناخت اکوسیستم های بیابانی و فنون مبارزه با گسترش آن و مدیریت بیابان را شامل می شود.هدف دوره تربیت کارشناسان متخصص و پژوهشگرانی است که بتوانند در درجه اول شناخت علمی و تجربی از کلیه عناصر تشکیل دهنده اکوسیستم بیابانی(عناصر طبیعی،فیزیکی و انسانی)کسب نمایند.آنگاه با تلفیق دانش و فنون کسب شده طرحها و برنامه های مبارزه با گسترش بیابان را در چارچوب مسائل اقتصادی و اجتماعی ،تدوین و اجرا نمایند.

ادامه نوشته