انواع بیابان ها کدامند ؟
سایر موارد بیابان گرم و خشک خارج از ایالات متحده هستند و در مناطق حوزه جنوبی آسیا، نئوتروپیکال (جنوب و مرکز آمریکا)، اتیوپی و استرالیا وجود دارند.
به طور کلی در این رده از بیابان فصلها در طول سال گرم و تابستانها بسیار داغ است. زمستان در یک بیابان گرم و خشک عموما همراه با اندکی بارش باران است. بدلیل رطوبت پایین اتمسفر و عدم جلوگیری از پرتوهای خورشید در این نواحی دمای در طول روز به شدت بالاست.
سطح یک بیابان گرم و خشک نسبت به سطح زمین در نواحی مرطوب بیش از دو برابر، تشعشعات خورشیدی بیشتری دریافت میکند و تقریبا دو برابر این مقدار گرما را در شب از دست میدهد. میانگین دما در بسیاری از این نوع بیابانها در بازه ۲۵-۲۰ درجه سانتیگراد است. به علاوه در گرمترین حالت بیشینه دما در بازه ۴۳.۵ تا ۴۹
درجه است و کمینه دما گاهی تا منفی ۱۸ درجه نیز میرسد.
بارندگی معمولا بسیار کم و یا در بارشهای کوتاه در بین دورههای طولانی مدت بدون باران متمرکز میشود. میزان تبخیر به طور منظم از میران بارش فراتر است. حتی بعضی مواقع باران شروع به باریدن میکند و پیش از آنکه قطرات آن به زمین برسند، تبخیر میشود!
بیابان آتاکاما (Atacama) در کشور شیلی با متوسط بارش کمتر از ۱.۵ سانتیمتر، کمترین میزان بارندگی را به خود اختصاص داده است. این بیابان حتی در بعضی سالها کاملا بدون بارش است. گزارشها حاکی از آن است که این میزان بارش (کمتر از ۱.۵ سانتیمتر) در صحرای اینلند نیز وجود دارد، اما بارندگی در بیابانهای آمریکا بسیار بیشتر در حدودا ۲۸ سانتی متر در سال است.
خاک بیابان گرم و خشک معمولا کم عمق، سنگی، حفرهدار، با بافتی درشت و بدون آب زیر سطحی است. بافت درشت آن به این دلیل است که فرسایش شیمیایی در حضور هوا وجود ندارد. ذرات شن و گرد و غبار که ریزتر هستند، برخلاف ذرات سنگینتر این پتانسیل را دارند که به نوحی دیگر پراکنده شوند.
گیاهان عمدتا به صورت درختچه چسبیده به زمین و درختان چوبی کوتاه هستند. برگ گیاهان، انباشته از مواد مغذی و با قابلیت محافظت از آب، عموما کوچک، ضخیم و پوشیده از یک لایه کوتیکولی (لایه بیرونی) هستند. در کاکتوس برگها بسیار کاهش یافته و به صورت خار درآمدهاند؛ از همین رو فعالیت فتوسنتزی به ساقه محدود شده است.
برخی از گیاهان روزنه هوایی (یک منفذ میکروسکوپی درلایه اپیدرم یا روپوست برگ که وظیفه تبادلات گازی را برعهده دارد) خود را فقط در هنگام شب که میزان بخار در پایینترین حد خود است، باز میکنند. از جمله این گیاهان میتوان به یوکاس ، اوکوتیلو ، بوته ترپانتین ، گلابی خاردار و گیاه جغجغه یا کهور (mesquite) اشاره کرد.
یک شکوفه زرد از کاکتوس گلابی خاردار (Prickly Pear Cacti یا Opuntia) درخشندگی خاصی به این نما از بیابان کالیفرنیا داده است. کاکتوسها از کلیشهای ترین گیاهان بیابانها به شمار میروند و یکی از نمادهای آنها. اما به ندرت پیش میآید که کاکتوس به گیاه غالب یک منطقه بیابانی تبدیل شود. (اعتبار : تیم لامان / نشنال جئوگرافی
گوشتخواران شب فعال کوچک از جمله جانوران این بیابانها هستند. موش کانگورویی و گونهای از موش به نام Burrower جانوران غالب این اکوسیستمها بوده و حشرات، بندپایان، خزندگان و پرندگان نیز یافت میشوند. این جانوران در طول روزهای داغ در مخفیگاههای خود غیرفعال هستند و هنگام غروب، سپیده دم و یا در طول شب که هوا خنکتر است به جستجوی غذا میپردازند.
بیابان نیمه خشک
از جمله اصلیترین بیابانهای نیمه خشک باید به سیجبراش یوتا (sagebrush) ، مونتانا و گریت بیسین اشاره کرد. همچنین باید به آمریکای شمالی، نیوفاندلند، گرینلند، روسیه، اروپا و شمال آسیا نیز اشاره کرد.
در یک بیابان نیمه خشک، تابستان بسیار طولانی و خشک است و مانند رده پیشین در زمستان مجموع میزان بارندگی پایین است. میانگین دمای هوا در تابستان معمولا در بازه ۲۱ تا ۲۷ درجه سانتیگراد است. دما به طور معمول از ۳۸ درجه فراتر نمیرود، در آنسوی دیگر ماجرا در عصرها، هوا خنکتر میشود و حدود ۱۰ درجه سانتیگراد است.
در شبهای سرد بیابانهای نیمه خشک، فقدان رطوبت را فرآیندهای تعرق، تعریق و تنفس جبران میکند. به علاوه شبنم ایجاد شده بواسطه شبهای سرد میتواند میزان بارش سالانه یک بیابان گرم و خشک را با برخی دیگر از بیابانها برابر یا از آنها فراتر رود. همانطور که در بیابانهای داغ بارندگی بسیار کم و یا در برخی زمانها متمرکز بود. به طور کلی میانگین بارندگی یک بیابان گرم و خشک در بازه ۲ تا ۴ سانتیمتر است
خاک این رده میتواند از شن و بافت ریز تا قطعات سست سنگی یا سنگریزه را شامل شود. غلظت نمک آنها، در مقایسه با بیابانهایی که بارندگی بیشتری دارند (و به تبع غلظت نمک آنها غلظت بیشتری دارد)، نسبتا پایین است. در دامنه کوهها، خاک کم عمق، سنگی، ماسهای و با زهکشی خوب است.
در باهادا بالا (دشت آبرفتی پای کوه یا bajada)، خاک، بافت درشت سنگی و زهکشی عالی دارد و در بخشها توسط سنگ به پایین نشست کرده است. در باهادا پایین، خاک شنی و یافت ریزی دارد. در یک بیابان نیمه خشک آب در زیر سطح خاک جریان دارد.
ماهیت خاردار بسیاری از گیاهان بیابانهای نیمه خشک از آنها در برابر محیط خطرناک محافظت میکند. این خارها در مقدار زیاد به اندازه کافی سطح را میپوشانند و به طور چشمگیری از تعرق جلوگیری میکنند. اتفاق مشابهای که در موهای گیاهان پشمدار رخ میدهد. بسیاری از گیاهان برگهای نقرهای یا براق دارند که به آنها اجازه میدهد تشعشعات خورشیدی را بازتاب کنند. این گشاهان عمدتا طعم و بویی نامطبوع دارند. گل خاردار مریم (Franseria dumosa)، بوته کریوزوت، خارسفید، کهور و عناب از جمله گیاهان بیابانهای نیمه خشک است.
در طول روز، حشرات در اطراف شاخهها حرکت میکنند تا در سمت سایهای آنها قرار بگیرند. خرگوشها به زیر سایه کاکتوسها و درختچهها حرکت میکنند. به طور طبیعی بسیاری از جانوران برای در امان ماندن از گرما و خشکی به نقب زدن زیر زمین روی میآورند. از جمله این جانوران میتوان به موش کانگورویی، خرگوش، راسو و پرندگانی نظیر جغد نقب زن و ترشر (Trasher) کالیفرنیایی اشاره کرد.
بیابان ساحلی
بیابان ساحلی در مناطق نسبتا سرد یا گرم (حالت حدواسط) بوجود میآیند. مثال خوب این مورد بیابان آتاکاما در شیلی است.
زمستانهای سرد در بیابان ساحلی به دنبال تابستانهای نسبتا طولانی و گرم رخ میدهند. میانگین دمای تابستانها در محدوده ۱۳ الی ۲۴ درجه سانتیگراد است. همچنین در زمستانها دمای هوای ۵ درجه سانتیگراد یا پایینتر است. بیشینه (ماکزیمم) دما در طول سال ۳۵ درجه و در کمینه (مینیمم) دما سالانه منفی ۴ درجه سانتیگراد است. در شیلی در ماه جولای محدوده دما منفی ۲ تا ۵ درجه و در ژانویه ۲۱ تا ۲۵ درجه است.
میانگین بارش در بسیاری از مناطق در بازه ۸ تا ۱۳ سانتیمتر است. بیشینه بارش سالانه در طول یک دوره چندساله طولانی مدت ۳۷ سانتیمتر و کمینه آن ۵ سانتیمتر بوده است.
خاک بیابانهای ساحلی بافت ریزی دارد با میزان متوسط نمک، نسبتا متخلخل است و زهکشی خوبی نیز دارد. بیشتر گیاهان سیستمهای ریشه گسترده نزدیک به سطح دارند، با این قابلیت قادر خواهند بود از کمترین بارشها نیز فایده ببرند.
بیابان سرد
از مشخصات مهم بیابان سرد باید به زمستانهای سرد همراه با بارش برف و بارندگی کلی زیاد در زمستان و گاهگاهی در زمستان اشاره کرد. منطاق قطب جنوب، گرینلند نئارکتیک دارای بیابان سرد هستند. از نظر فصلها باید گفت تابستانها کوتاه، مرطوب و نسبتا گرم و زمستانها نسبتا طولانی و سرد است. میانگین دمای زمستانه در محدوده منفی ۲ تا ۴ درجه سانتیگراد و میانگین دمای تابستانه بین ۲۱ تا ۱۶ درجه سانتی گراد است
در بیابانهای سرد، زمستانها مقدار کمی باران میبارد. میانگین بارش باران در یک بیابان سرد در بازه ۱۵ تا ۲۶ قرار دارد. این میزان بارش در طول سال تا آستانه ۴۶ سانتیمتر افزایش و تا حداقل میزان ۹ سانتیمتر کاهش مییابد. سنگینتر بارشها در فصل بهار و مهمولا در ماههای آوریل و می رخ میدهد. در بعضی مناطق، در فصل پاییز نیز میتوان شاهد بارندگی سنگین بود.
خاک بیابانهای سرد سنگین، نمکی و همراه با گل و لای است. این خاک آبرفتی و نسبتا متخلخل و با زهکشی خوب است، به طوری که بیشتر نمک آن از صافی گذرانده شده است. گیاهان به طور گسترده پراکنده شدهاند. حدود ۱۰ درصد از زمین پوشیده شده از سایه است، اما در بعضی مناطق که گیاه درمنه (sagebrush) وجود دارد، این میزان به حدود ۸۵ درصد میرسد.
ارتفاع گیاهان از ۱۵ سانتیمتر شروع میشود و تا ۱۲۲ سانتیمتر نیز دیده شده است. گیاهان اصلی بیابانهای سرد برگریز هستند و بیشتر آنها برگهایی خاردار دارند.
بیشترین جانوران بیابانهای سرد خرگوشهای جک، موشهای کانگورویی، رت کانگورویی، موش جیبی، موش ملخی و سنجابهای زمینی هستند. در مناطقی مانند ایالات یوتا تراکم جمعیتی این جانوران میتواند در محدوده ۱۴ تا ۴۱ عدد در هر هکتار باشد.
همه این جانوران به استثنا خرگوش جک، نقب زن هستند. عادت نقب زدن همچنین برای گوشتخوارانی مانند گورکن، روباه کیت و کایوتی نیز وجود دارد. چندین گونه مارمولک نیز کار نقب زدن را انجام میدهند و در حاک حرکت می کنند. در طول فصل زمستان آهو کوهی نیز در بیابانهای سرد یافت میشود.
اینجانب مسعود یوسفی دکتری بیابان زدایی از دانشگاه هرمزگان محل کار اداره کل امور عشایر فارس